Đầu tư điện mặt trời : cú “sốc” không ngờ, nguy cơ mắc kẹt

Mức giá hơn 2.000 đồng/kWh (tương đương 9,35 cent/kWh) đã kích thích nhiều nhà đầu tư bỏ tiền vào điện mặt trời. Nhưng đến nay, nhiều nhà đầu tư, cả tư nhân và Tập đoàn Điện lực Việt Nam, đều đối mặt tình huống không thể ngờ đến.

Những cú sốc khó lường

Số liệu của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho thấy, đến thời điểm 31/12/2020, tổng công suất lắp đặt về điện mặt trời trên cả nước đạt khoảng 19.400 MWp (trong đó gần 9.300 MWp là điện mặt trời mái nhà), tương ứng 16.500 MW – chiếm khoảng 25% tổng công suất lắp đặt nguồn điện của hệ thống điện quốc gia.

Theo số liệu thống kê, toàn bộ sản lượng điện phát từ điện mặt trời trên toàn quốc trong cả năm 2020 là 10,6 tỷ kWh (trong đó riêng điện mặt trời mái nhà là 1,16 tỷ kWh), chiếm khoảng 4,3% tổng sản lượng huy động nguồn toàn hệ thống điện quốc gia.

Mức giá hơn 2.000 đồng/kWh (tương đương 9,35 cent/kWh) tại Quyết định 11 của Thủ tướng Chính phủ đã tạo ra một làn sóng đầu tư vào năng lượng mặt trời. Sau đó, tại Quyết định 13 của Thủ tướng Chính phủ, mức giá cao tiếp tục dành cho các dự án trên địa bàn Ninh Thuận.

Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư không ngờ đến những chông gai phía trước. Việc các dự án dồn dập đi vào vận hành cùng lúc đã khiến hệ thống lưới điện không theo kịp, dẫn đến phải cắt giảm công suất các nhà máy điện mặt trời.

Ngoài ra, dịch Covid-19 bùng phát ở khắp thế giới khiến nhu cầu tiêu thụ điện trong nước suy giảm. Một vấn đề chưa từng có xuất hiện, đó là hệ thống điện có hiện tượng thừa điện ở một số thời điểm (trưa khoảng từ 10h-14h, nhất là vào các ngày nghỉ cuối tuần, nghỉ lễ). Tình huống này khiến các nhà máy tiếp tục lâm vào cảnh bị cắt giảm công suất.

Mới đây, một nhà đầu tư dự án điện mặt trời lớn đã phải kêu cứu lên Quốc hội, Chính phủ, Bộ Công Thương, EVN vì dự án bị cắt giảm công suất. Có thời điểm, dự án của họ bị cắt giảm đến hơn 50% công suất.

Một nhà đầu tư cho biết: Về mặt tài chính, nhà đầu tư cân nhắc cả vòng đời dự án chứ không phải chỉ một vài năm giảm phát. 9,35 cent/kWh là giá tốt, không hẳn do chính sách, mà có việc năm 2019, Trung Quốc có chính sách mới làm giá tấm quang điện giảm, giúp suất đầu tư điện mặt trời giảm đi. Vì thế, dự án nào được hưởng giá 9,35 cent/kWh vẫn là mức giá hấp dẫn.

“Trước đây, khi xây dựng dự án, các nhà đầu tư đều không tính đến kịch bản giảm phát. Giờ khi làm dự án mới phải tính đến vấn đề này để cân đối dòng tiền và doanh thu. Dựa trên các kịch bản giảm phát để xem dự án còn khả thi hay không”, vị này cho biết.

Đánh giá về việc thừa điện ở một số thời điểm, nhà đầu tư này nêu quan điểm: Việc sụt giảm nhu cầu phụ tải do Covid-19 xảy ra trên toàn cầu. Khi nào thế giới phục hồi thì nhu cầu dùng điện mới quay trở lại như trước đây vì Việt Nam là nền kinh tế xuất khẩu. Còn trong tương lai, nhu cầu điện vẫn sẽ tăng nhanh do thu hút đầu tư của Việt Nam vẫn tương đối tốt.

Dự án của doanh nghiệp nhà nước cũng “mắc kẹt”

Ngoài nỗi lo giảm phát, hiện nay, một số dự án điện mặt trời còn chưa xác định được giá bán. Lý do là bởi các dự án này có phần công suất đã được vận hành thương mại trước ngày 1/1/2021, nhưng có chủ trương đầu tư sau 23/11/2019 nên không được áp giá 7,09 cent/kWh (hơn 1.600 đồng) theo Quyết định 13. Điều đó dẫn đến việc các chủ đầu tư và EVN chưa ký được hợp đồng mua bán điện, chưa thực hiện thanh toán sản lượng điện đã phát lên lưới.

Hiện nay, Quyết định 13 về cơ chế khuyến khích dự án điện mặt trời đã hết hiệu lực nên Bộ Công Thương kiến nghị Thủ tướng Chính phủ cho phép những dự án này được bán giá 7,09 cent/kWh để đảm bảo kế hoạch tài chính cho các nhà đầu tư.

Đáng chú ý, ngay cả một dự án của doanh nghiệp nhà nước là EVN cũng gặp cảnh chưa xác định được giá bán. Đó là Nhà máy điện mặt trời Phước Thái 1 do công ty mẹ Tập đoàn Điện lực Việt Nam là chủ đầu tư. Dự án được công nhận vận hành thương mại ngày 9/7/2020, với công suất vận hành là 42 MW, trong khi công suất thiết kế là 50 MWp

Thế nhưng, UBND tỉnh Ninh Thuận cho rằng, nhà máy điện mặt trời Phước Thái 1 hạch toán phụ thuộc EVN, không có hợp đồng mua bán điện với EVN nên không có giá bán điện tương đương 9,35 cent/kWh. Do đó, không thuộc tổng công suất tích lũy 2.000 MW của tỉnh Ninh Thuận được Chính phủ đồng ý tại Nghị quyết 15. Bộ Công Thương cũng nghiêng về ý kiến của tỉnh Ninh Thuận và kiến nghị Thủ tướng Chính phủ không cho dự án này được hưởng mức giá 9,35 cent/kWh.

Vậy dự án này được hưởng mức giá nào? Một cán bộ có trách nhiệm cho biết dự án của EVN không được áp dụng giá 9,35 cent/kWh cũng như 7,09 cent/kWh. Việc thu chi của dự án do EVN tự cân đối.

Trong khi đó, EVN không đồng tình với những lập luận trên của Ninh Thuận. Trong hàng loạt văn bản gửi các cơ quan, EVN cho rằng chính sách giá bán điện tương đương 9,35 cent/kWh được áp dụng cho các dự án điện mặt trời thuộc tổng công suất tích lũy 2.000 MW và được công nhận COD trong năm 2020 “không phân biệt EVN hay các đơn vị khác là chủ đầu tư”.

Theo EVN, nhà máy điện mặt trời Phước Thái 1 được hưởng giá bán điện tương đương 9,35 cent/kWh theo Quyết định 13 là quan trọng để đảm bảo hiệu quả tài chính và khả năng trả nợ đúng với phương án vay vốn của EVN và EVN đã sử dụng giá 9,35 cent/kWh để quyết định đầu tư, xuất hóa đơn, xác định doanh thu nội bộ, nộp thuế năm 2020.

Theo đánh giá của một nhà đầu tư, chính sách giá điện liên quan đến phát triển điện mặt trời không ổn định, khó năm bắt là một trong những lý do khiến các dự án điện khó thu hút nhà đầu tư đến từ châu Âu và Mỹ, chỉ thu hút được nhà đầu tư từ Trung Quốc. Bởi các nhà đầu tư từ Trung Quốc quen với cách làm như vậy, quen với rủi ro, còn các tập đoàn lớn nước ngoài không bao giờ chấp nhận. Các nhà đầu tư châu Âu luôn đánh giá sự chắc chắn của một dự án đầu tư.

Theo báo điện tử Vietnamnet

Cứu điện mặt trời

Đầu tư ồ ạt vào điện mặt trời (ĐMT), gần đây lại ít được ‘lên lưới’ khiến nhiều nhà đầu tư đồng loạt kêu trời. Có nhiều giải pháp để ‘cứu’ vốn đầu tư xã hội khỏi lãng phí nhưng vấn đề là tổ chức thực hiện ra sao.

Với tỉ lệ năng lượng tái tạo (ĐMT chiếm tỉ lệ lớn) trong hệ thống tăng “chóng mặt”, việc yêu cầu phải có pin năng lượng tích trữ là cần thiết. Dù vậy, các chính sách đi kèm chậm ban hành, còn thiếu đồng bộ, gây nhiều lo ngại trong phát triển bền vững điện tái tạo.

Tăng “chóng mặt” nhưng thiếu tích điện

Trước tình hình này, Thủ tướng đã phải có văn bản chỉ đạo, yêu cầu Bộ Công thương, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) rà soát tổng thể việc triển khai dự án, xử lý vấn đề phát sinh, thực hiện kiểm tra, thanh tra về phát triển ĐMT mái nhà và nghiên cứu chính sách để quản lý có hiệu quả.

“Việc phát triển nguồn ĐMT mái nhà không được kiểm soát phù hợp với nhu cầu sử dụng điện, đặc biệt tháng 12-2020 gây khó khăn trong công tác vận hành hệ thống điện quốc gia, nhất là do đại dịch tác động theo hướng bất lợi, dẫn tới nhu cầu sử dụng điện giảm. Do những yếu tố trên nên EVN phải xây dựng và thực hiện cắt giảm nguồn mặt trời, năng lượng tái tạo khác gây lãng phí nguồn lực xã hội, tâm lý lo lắng, bức xúc nhà đầu tư” – văn bản Thủ tướng nêu.

TS Nguyễn Mạnh Hiến – nguyên viện trưởng Viện Năng lượng – cho rằng nhiều tài liệu của thế giới chỉ ra phát triển năng lượng tái tạo, nhất là điện gió, ĐMT, nếu dưới 20% tổng công suất của toàn hệ thống thì chưa cần đến các bộ tích điện, nhưng vượt quá 20% thì phải có bộ tích điện. Bởi nếu không có bộ tích điện thì sẽ gây ra tình trạng mất ổn định cho hệ thống, tức là khi không có gió hay mặt trời thì hệ thống sẽ mất một lượng điện quá lớn và sẽ không bảo đảm.

Trong khi đó, ông Nguyễn Đức Ninh, giám đốc Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia (A0), cho rằng hệ thống điện Việt Nam là hệ thống độc lập, với cơ chế bắt buộc phải mua hết nguồn năng lượng tái tạo phát ra, tỉ trọng nguồn này trên hệ thống ngày càng tăng, có thời điểm lên tới 30-40%.

“Tuy vậy, sự phát triển của năng lượng tái tạo, đặc biệt là nguồn điện áp mái, ngày càng lớn nhưng chính sách lại không đồng bộ như giải pháp kỹ thuật, lưu trữ điện được ban hành chậm” – ông Ninh đánh giá.

Lưu trữ điện: đang nghiên cứu

Liên quan đến yêu cầu của Thủ tướng về việc kiểm tra phát triển ĐMT, “chấn chỉnh vi phạm”, đặc biệt là việc “trục lợi chính sách”, đại diện Bộ Công thương cho rằng: nếu Nhà nước có chính sách phát triển phù hợp sẽ huy động được doanh nghiệp và người dân tham gia thực hiện, mang lại lợi ích chung cho Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.

Với chỉ đạo của Thủ tướng, đại diện Bộ Công thương đang lập kế hoạch kiểm tra tình hình thực hiện phát triển ĐMT mái nhà thời gian qua để tiếp tục rà soát cơ chế chính sách, khuyến khích trong thời gian tới phù hợp với nhu cầu điện tiêu thụ, khả năng vận hành hệ thống và cập nhật chi phí.

Liên quan đến câu hỏi vì sao sự phát triển nguồn điện tái tạo tăng mạnh nhưng hệ thống lưu trữ điện, tích điện chưa đồng bộ, đại diện Bộ Công thương cho biết thời gian qua đã nhận được hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế (Ngân hàng Phát triển châu Á – ADB, Cơ quan Thương mại và phát triển Hoa Kỳ – USTDA) để nghiên cứu về hệ thống tích trữ năng lượng tại VN. Bộ này nhìn nhận hệ thống lưu trữ có thể giải quyết việc quá tải lưới điện, ổn định tần số, điện áp… song giá thành còn cao. Vì vậy, Bộ Công thương cho hay đang tiếp tục nghiên cứu, đánh giá khả năng áp dụng với từng trường hợp cụ thể để đảm bảo hài hòa lợi ích các bên.

Một đại diện khác của Cục Điện lực và năng lượng tái tạo cho rằng trong xây dựng quy hoạch điện và các chính sách phát triển năng lượng tái tạo, ĐMT đã tính đến các nguồn lưu trữ điện. Tuy nhiên, việc đầu tư tích năng cho công suất nhỏ có hiệu quả kinh tế chưa chắc đã cao hơn so với việc giảm công suất nguồn điện tái tạo. Trong khi đó, việc cắt giảm vừa qua là do tác động lớn từ dịch COVID-19 khiến phụ tải (nhu cầu điện giảm), còn nếu với mức tăng trưởng điện bình thường là 8-9% thì không phải cắt giảm và không cần nhiều tới nhu cầu tích năng.

Cần yêu cầu bắt buộc đầu tư?

Trước đây, việc thúc đẩy các thủy điện tích năng đã được tính tới. Loại thủy điện này được xây để vận hành theo nguyên lý khi thừa hoặc cần tích trữ điện thì dùng điện bơm nước lên vùng hồ cao. Khi cần huy động nhiều điện, sẽ xả nước từ hồ trên cao xuống để phát điện. Theo một số chuyên gia, nếu VN có quy mô thủy điện tích năng đủ lớn, tình hình nhà đầu tư ĐMT kêu ca không được huy động sẽ không căng thẳng như hiện nay. Đặc biệt, rủi ro sập hệ thống điện sẽ giảm đi do ĐMT có đặc điểm không thể phát ban đêm và đang phát mạnh có thể về sát 0 kW do thời tiết.

Đề án quy hoạch điện VIII đang được đưa ra lấy ý kiến đã đặt ra kịch bản, đến năm 2030 nguồn thủy điện tích năng và pin tích năng là 1.200 MW và 2040 là 6.000 MW.

Theo tính toán, cứ phát triển 1 MW điện năng lượng tái tạo cần ít nhất 0,5 MW điện tích trữ, thậm chí phải tương đương. Do đó, với tỉ lệ pin tích năng và lưu trữ điện chiếm chưa đầy 1,5% toàn hệ thống là thấp so với nhu cầu. 

Ông Nguyễn Văn Vi – Hiệp hội Năng lượng VN – cho rằng về lâu dài cần tính tới phương án sử dụng pin tích năng như một yêu cầu bắt buộc đối với nhà đầu tư vào hệ thống năng lượng tái tạo. Ví dụ như trong một gia đình khi lắp tấm pin áp mái, yêu cầu phải có thiết bị dự trữ để đảm bảo cân đối. Rộng ra có thể sau này thì với một hệ thống phát triển cũng phải có yêu cầu đi kèm với bộ lưu trữ.

Theo vị đại diện A0, với công nghệ hiện nay, chi phí lắp đặt hệ thống pin tích trữ ngày càng giảm, nên cần có cơ chế giá cố định (giá FIT) cho tích trữ năng lượng và mở cho nhà đầu tư tư nhân tham gia. Về lâu dài, với việc phát triển thị trường điện cạnh tranh và sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của hệ thống năng lượng tái tạo với tỉ lệ cao, cần đưa cơ chế dịch vụ phụ trợ vào vận hành hệ thống điện. Theo đó, mọi giải pháp kỹ thuật phục vụ vận hành năng lượng tái tạo và thị trường điện đều phải có thị trường dịch vụ phụ trợ, tất cả đều đưa vào để chào giá.

Ông Trần Tuệ Quang, phó cục trưởng Cục Điều tiết điện lực (Bộ Công thương), bày tỏ sự ủng hộ việc nghiên cứu cơ chế chính sách khuyến khích lắp đặt hệ thống pin năng lượng. Thực tế, pin tích trữ năng lượng đảm bảo cho việc cân bằng cung cầu, điều chỉnh và tối ưu điện áp, đảm bảo an ninh năng lượng từ giờ cao điểm sang thấp điểm, ngày sang đêm, vừa có lợi cho hệ thống, vừa có lợi cho doanh nghiệp, giúp nâng cao chất lượng cung cấp điện khi tỉ trọng của nguồn năng lượng tái tạo trong hệ thống điện ngày càng lớn.

Một lãnh đạo Bộ Công thương cũng cho hay sẽ góp ý cho Cục Điện lực và năng lượng tái tạo xây dựng các cơ chế chính sách về năng lượng tái tạo. Đơn cử như bổ sung về hợp đồng mua bán điện mẫu, giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư khi đầu tư hệ thống này, bổ sung thêm các cơ chế thông thường bên cạnh chính sách khuyến khích để giúp các nhà đầu tư đàm phán theo thị trường, thuận mua vừa bán.

Cứu điện mặt trời - Ảnh 3.

Vẫn khuyến khích điện mặt trời áp mái

Dẫn số liệu từ EVN, đại diện Bộ Công thương cho hay tính đến hết ngày 31-12-2020, tổng số hệ thống ĐMT mái nhà (chỉ là một phần của ĐMT, còn có ĐMT mặt đất và mặt nước…) đã vận hành là 105.208 hệ thống với tổng công suất lắp đặt gần 9.731 MWp, với sản lượng điện phát lên lưới gần 1.187 triệu kWh. Do là nguồn phân tán, chỉ đấu nối vào hệ thống điện từ 35 kV trở xuống, nên bộ này cho rằng ĐMT mái nhà ít ảnh hưởng đến quy hoạch hệ thống nguồn điện. Thời gian tới ĐMT mái nhà vẫn được xem xét tiếp tục khuyến khích phát triển phù hợp với từng thời kỳ phát triển kinh tế – xã hội, nhu cầu điện và giá thành sản xuất.

16.500 MW

Đó là tổng công suất lắp đặt điện mặt trời trên cả nước, chiếm khoảng 25% tổng công suất lắp đặt hệ thống điện quốc gia. Trong đó, điện mặt trời áp mái khoảng 8.000 MW.

Nguồn: EVN

Khuyến khích hay bắt buộc đầu tư?

TS Đặng Mạnh Cường – trưởng khoa kỹ thuật cơ sở Trường cao đẳng Điện lực TP.HCM – cho hay tại các nước phát triển, có nhiều hình thức để đầu tư hệ thống tích trữ điện, như tại Úc chủ đầu tư bỏ ra 30%, 30% nhà nước rót vốn và 30% còn lại là tiền bán quota về khí thải. Tuy nhiên, tại VN, TS Cường cho rằng ngay kể cả doanh nghiệp đầu tư hệ thống ESS để tích trữ và bán điện tại thời điểm này là hiệu quả không cao bởi quá trình sạc, xả đã hao tổn điện năng trong khi giá mua điện từ năng lượng tái tạo lại có xu hướng giảm.

Còn ông Nguyễn Hoàng Dũng – trưởng phòng năng lượng tái tạo (Công ty CP Tư vấn xây dựng điện 3) kiêm phó chủ tịch Hiệp hội Điện gió và điện mặt trời Bình Thuận – cho rằng nếu đầu tư hệ thống ESS để giải quyết việc bị cắt giảm điện tái tạo ở một số thời điểm thì không hiệu quả. Song trong tương lai, ông Dũng cho rằng chính sách cũng cần hướng đến việc bắt buộc các nhà đầu tư phải lắp thêm bao nhiêu phần trăm hệ thống ESS, ví dụ 20% trên 100 MW.

“Hiện công nghệ đã tốt, song giá chưa giảm, suất đầu tư một dự án điện tái tạo tăng gấp đôi. Do đó cần phải định hình trước về mặt chính sách, còn khi giá pin giảm sẽ thu hút đầu tư, như trước đây ít ai nghĩ rằng giá tấm quang năng sẽ giảm mạnh như hiện nay, khi có lợi thì các nhà đầu tư sẽ rót vốn ngay” – ông Dũng nói.

N.HIỂN – Báo điện tử Tuổi Trẻ Online (TTO)