Hết nguồn đất, doanh nghiệp chuyển sang hồ thủy lợi để phát triển điện mặt trời

Các hồ thủy lợi đang tạo ra sức hút rất lớn đối với các doanh nghiệp làm điện mặt trời và tuần nào Bộ NN-PTNT cũng nhận được hồ sơ, đơn đề nghị được nghiên cứu triển khai dự án sản xuất điện mặt trời.

Đó là chia sẻ của Thứ trưởng Bộ NN-PTNT Nguyễn Hoàng Hiệp tại hội thảo điện mặt trời trên hồ thủy lợi, diễn ra tại Hà Nội sáng nay 23.10. Hội nghị có sự tham gia của các doanh nghiệp, nhà khoa học trong lĩnh vực thủy lợi, năng lượng. Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, tiềm năng điện mặt trời từ các hồ thủy lợi tại Việt Nam đang được rất nhiều doanh nghiệp quan tâm.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp xem các mô hình điện mặt trời trên mặt nước của các doanh doanh nghiệp giới thiệu tại hội nghị /// Ảnh Hoàng Phan

Theo thống kê, với khoảng 7.000 hồ hiện có bao gồm diện tích mặt nước hàng triệu km3 thì những công trình này đặc biệt thu hút doanh nghiệp đầu tư sản xuất điện mặt trời. Ước tính nếu để khai thác toàn bộ diện tích mặt nước hiện có thì công suất sản xuất điện mặt trời có thể đạt tới 15.000 MW. Theo thông tin từ các nhà khoa học và doanh nghiệp, điện mặt trời trên hồ thủy điện đã được triển khai ở nhiều nước trên thế giới.

Sức hút từ công trình thủy lợi đối với các doanh nghiệp năng lượng là chi phí đầu tư thấp do có mặt bằng sẵn, không tốn công giải phóng mặt bằng. Bên cạnh đó, hiệu suất tạo ra điện năng từ các công trình thủy điện mặt trời trên mặt nước thường cho sản lượng điện cao hơn 10% so với nhà máy trên mặt đất. Đại diện doanh nghiệp chuyên cung cấp về giải pháp năng lượng trên mặt nước, ông Phạm Đức Sơn, nhà đầu tư Samtrix Solar, cho biết sản xuất điện mặt trời trên mặt nước hiện có nhiều công nghệ tiên tiến. Đặc biệt, công trình nghệ có khả năng hạn chế sự bay hơi cũng như bảo tồn môi trường nước bằng cách giảm lượng bức xạ mặt trời tại vùng hồ chứa. Cũng theo ông Phạm Đức Sơn, hệ thống công nghệ sản xuất điện mặt trời trên mặt nước doanh nghiệp này đang sử dụng có độ bền lên tới 20 – 25 năm, đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường nước và không làm tăng thêm hiệu ứng nhà kính.

Giám sát chặt chẽ chất lượng nguồn nước 

Ông Nguyễn Tùng Phong, Phó viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi, cho rằng các nghiên cứu cho thấy, nếu làm điện mặt trời trên hồ thủy lợi có thể làm giảm lượng nước bốc hơi lên tới 30%. Các tấm pin mặt trời cũng hạn chế sự phát triển của tảo dưới đáy hồ nhưng bên cạnh đó cũng sản sinh ra một số vi khuẩn phát triển trên mặt hồ.

Theo ông Phong, tiềm năng điện mặt trời trên hồ thủy lợi là rất lớn và nếu cho phép làm cần có đánh giá tác động môi trường, đồng thời quan tâm nhiều hơn đến kiểm soát, giám sát chặt chẽ chất lượng nước hồ, đặc biệt là khi các công trình được đưa vào vào sử dụng.Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, khai thác điện mặt trời trên hồ thủy lợi là vấn đề rất mới tại Việt Nam và nhu cầu thực tế hiện nay là rất lớn, có thể cảm nhận dòng chảy làm điện mặt trời đang từ mặt đất chảy xuống các lòng hồ thủy lợi. Thống kê trong 3 tháng gần đây, trung bình mỗi tuần đều có ít nhất 1 hồ sơ, đơn, thư ngỏ đề nghị về việc cho phép, tạo điều kiện để nghiên cứu các dự án để sản xuất điện mặt trời. 

Bộ NN-PTNT sẽ nghiên cứu để đảm bảo việc triển khai hiệu quả điện mặt trời trên các hồ chứa thủy lợi, cần có tính toán cụ thể đối với những hồ chứa đủ điều kiện để sản xuất điện mặt trời nhưng phải đảm bảo an toàn về môi trường, hiệu quả cấp nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp cũng như đảm bảo an toàn trong quản lý vận hành, khai thác các hồ chứa.


Điện mặt trời áp mái chững lại vì chưa có giá mới

Đã gần 4 tháng qua (từ ngày 1.7), điện mặt trời áp mái có dấu hiện chững lại khi ngành điện lực chỉ có thể “ghi nhận” sản lượng của nhà đầu tư mà chưa thể thu mua do chưa có bảng giá mới.

Chỉ “ghi nhận” sản lượng điện mặt trời dư

Ông Phạm Đức Sơn, Giám đốc kỹ thuật Samtrix Solar , nhà đầu tư điện mặt trời thông tin, những hợp đồng được ký kết từ trước ngày 30.6 vẫn được bên công ty điện lực thu mua với giá 9,35 cent/kWh tính chung cho cả điện mặt trời áp mái và lắp đặt tại các trang trại, nhà máy. Từ đầu tháng 7 đến nay, sản lượng điện mặt trời áp mái dư nhiều nhưng chỉ “gửi vậy thôi”, chờ bảng giá mới. Việc không bán được điện khiến nhiều hộ dân có ý định đầu tư điện mặt trời áp mái lại băn khoăn.

Tại Tây Ninh, bà Nguyễn Thúy Nga – chủ trại trồng dứa cũng cho hay, cơ sở muốn đầu tư gần 2 tỉ đồng làm điện mặt trời áp mái để lấy điện sản xuất và bán cho công ty điện lực. Nhưng giá cả thu mua của ngành điện vẫn chưa rõ ràng khiến bà “chùn tay”, không dám đầu tư nữa. Trước đó, thông tin Sở Giáo dục – Đào tạo TP.HCM cũng có ý định làm điện mặt trời và nếu thành công sẽ nhân rộng cho hệ thống các trường học trên địa bàn TP.HCM. Tuy nhiên, mức giá mới không có khiến đơn vị này đắn đo do không thể lên phương án tài chính để báo cáo, trình phê duyệt.

Tính đến ngày 12.10, theo Tổng công ty điện lực Miền Nam (EVNSPC), với các nhà đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái từ sau ngày 1.7, các công ty điện lực vẫn thực hiện việc đấu nối lưới điện nhưng hằng tháng chỉ thực hiện ghi chỉ số điện dư phát lên lưới. Tuy nhiên, lượng khách hàng đầu tư điện mặt trời đã có dấu hiệu giảm đáng kể trong vài tháng trở lại đây. So với tháng 6 (thời điểm còn áp giá điện mặt trời cũ là 0,95 cent/kWh – PV) thì 2 tháng 7 – 8, số lượng công trình điện mặt trời tại TP.HCM giảm đến 35%, công suất giảm hơn 50%.

Người dân mất cơ hội

Tổng công ty điện lực VN (EVN) cho biết, tính đến hết tháng 8 năm nay, tổng công suất các công trình điện mặt trời trên mái nhà của khách hàng là 216 MWp và dự kiến đến hết năm nay sẽ có thêm 300 MW công suất điện mặt trời áp mái được lắp đặt nữa. Thế nhưng, Quyết định 11 của Thủ tướng về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời cũng đã hết hiệu lực từ ngày 30.6 vừa qua và đến nay chưa có quyết định nào khác để thay thế. “EVN chưa có cơ sở pháp lý để hướng dẫn cho khách hàng cũng như chưa thực hiện được các thủ tục mua bán điện từ dự án điện mặt trời khác. EVN đang chờ hướng dẫn của Bộ Công thương để thực hiện việc ký mua điện mới với các chủ đầu tư điện mặt trời”, đại điện EVN thông tin.

Trong khi đó, trong tháng 7, Bộ Công thương lại có quyết định phê duyệt chương trình phát triển điện mặt trời áp mái tại VN giai đoạn 2019 – 2025 với tham vọng đặt ra là đến năm 2025, cả nước có 100.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà, tương đương 1.000 MWp.

Thiệt hại gần 500 tỷ đồng do phải giảm phát công suất dự án điện mặt trời

Ngày 17.10, Đoàn công tác Chính phủ do Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng dẫn đầu có buổi làm việc với tỉnh Ninh Thuận về tình hình phát triển điện lực và các nội dung liên quan đến giải tỏa công suất các nguồn năng lượng tái tạo trên địa bàn Ninh Thuận.

Báo cáo với Đoàn công tác, ông Lưu Xuân Vĩnh, Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Thuận cho biết, thực hiện chủ trương của Thủ tướng Chính phủ (TTCP) về phát triển 2.000 MW điện mặt trời (ĐMT) trên địa bàn Ninh Thuận đến năm 2020, trên cơ sở dự án được TTCP và Bộ Công thương phê duyệt bổ sung vào quy hoạch phát triển điện lực, UBND tỉnh Ninh Thuận đã cấp quyết định chủ trương đầu tư cho 30 dự án với tổng công suất 1.817 MW.

Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng cùng đoàn công tác khảo sát các dự án năng lượng sạch tại Ninh Thuận /// Thiện Nhân

Đến ngày 30.6.2019, địa phương đã có 18 dự án năng lượng sạch (15 dự án ĐMT với tổng quy mô công suất 1.063 MW và 3 dự án điện gió (ĐG), tổng công suất 117 MW) đã chính thức đưa vào vận hành thương mại. Tuy nhiên, việc giải phóng công suất cho 18 dự án năng lượng sạch đang gặp rất nhiều khó khăn.

Hiện có đến 10/18 dự án (9/15 dự án ĐMT và 1/3 dự án ĐG) công suất 359 MW phải thực hiện giảm phát đến 60% công suất (tương đương 215 MW) để đảm bảo ổn định hệ thống truyền tải. Dự kiến đến cuối năm 2019, có 4 dự án, công suất 140 MW và năm 2020 có 12 dự án, công suất 614 MW tiếp tục đưa vào vận hành thương mại. Theo ông Vĩnh, việc giảm phát đã làm thiệt hại, ảnh hưởng rất lớn đến việc đầu tư của dự án và phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Ước tính sơ bộ đến ngày 30.6, 10 dự án phải thực hiện giảm phát khoảng 23,2 triệu kWh sản lượng điện, với tổng số tiền thiệt hại đối với các chủ đầu tư khoảng 50 tỉ đồng. Nếu tình hình cứ tiếp tục giảm phát, ước tính 6 tháng cuối năm 2019 sẽ giảm phát lên đến 224 triệu kWh (tương đương thiệt hại khoảng 480 tỉ đồng). Việc này đã ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả đầu tư, gây thiệt hại cho các nhà đầu tư vì vi phạm cam kết tiến độ trả lãi cho ngân hàng.

10 dự án điện mặt trời giảm phát, thiệt hại gần 500 tỉ đồng - ảnh 2

Để giải quyết tình trạng giảm phát và hạn chế thiệt hại cho các nhà đầu tư, ông Vĩnh cho biết địa phương đã có văn bản báo cáo TTCP và Bộ Công thương có văn bản kiến nghị : Thống nhất cơ chế đầu tư Dự án nhà máy ĐMT kết hợp hạ tầng truyền tải trạm biến áp 500 kV Thuận Nam và đường dây đấu nối do Công ty cổ phần đầu tư xây dựng Trung Nam đề xuất; khi hoàn thành dự án sẽ bàn giao công trình hạ tầng này cho EVN quản lý, vận hành mà không yêu cầu hoàn trả kinh phí đầu tư.

Về kiến nghị cơ chế cho doanh nghiệp đầu tư Dự án nhà máy ĐMT kết hợp hạ tầng truyền tải trạm biến áp 500 kV Thuận Nam, Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng đặt câu hỏi : Trong khi chúng ta không có kinh phí đầu tư thì tư nhân sẵn sàng vay vốn đầu tư công trình đường dây dài 27 km và trạm biến áp 500 kV mà từ chối thì có khôn ngoan không? Phó Thủ tướng đề nghị các bộ ngành liên quan tổng hợp ý kiến, bổ sung quy hoạch… trình TTCP xem xét phê duyệt.

Đầu tư “liều lĩnh”, nhà đầu tư điện mặt trời dễ dính “đòn đau”

Khi dự thảo mới nhất về giá điện mặt trời sau ngày 30/6 chỉ còn 1 vùng, với mức giá giảm xuống còn 1.620 đồng/KWh, thì chủ đầu tư nhiều dự án điện mặt trời không khỏi lo ngại đứng trước khả năng thua lỗ, phá sản.

Nhà đầu tư lo sốt vó

Nhiều tháng nay, các lãnh đạo của Công ty TNHH GA Power Solar Park (Đức) – một DN 100% vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài – như ngồi trên đống lửa.

Công ty này đang đầu tư 2 nhà máy điện mặt trời với tổng công suất 60 MW ở Hà Tĩnh với số vốn 50 triệu USD. Theo kế hoạch ban đầu, nhà máy sẽ phát điện lên lưới để được hưởng mức giá ưu đãi là 2.100 đồng/số (tương đương 9,35 cent), nhưng vì một số lý do nên dự án chưa thể phát điện trước tháng 7/2019.

Chính vì thế, giá điện sau 30/6 như thế nào luôn được các lãnh đạo công ty này trông ngóng. Tuy nhiên, khi dự thảo mới nhất về giá điện mặt trời sau ngày 30/6 chỉ còn 1 vùng, với mức giá giảm xuống còn 1.620 đồng/số, thì họ không khỏi sửng sốt.

Trả lời PV. VietNamNet, ông Bùi Quang Cường, Giám đốc Công ty TNHH GA Power Solar Park, lo lắng: “Chúng tôi mà chưa triển khai thì chắc chắn sẽ không bao giờ làm nữa”, ông Cường sốt ruột.

“Tuy nhiên, hiện chúng tôi đã giải phóng mặt bằng, đã chuyển tiền đặt máy móc thiết bị, chả lẽ lại hủy hợp đồng,… Giờ nếu triển khai đảm bảo chắc chắn lỗ”.

“Với mức giá này, làm tiếp cũng lỗ, không làm tiếp thì cũng rất khó khăn. Nhiều thiết bị chúng tôi đã chuyển tiền, thiết bị đã cập cảng, và một số hợp đồng chuẩn bị chuyển tiền. Tình thế bây giờ rất gay go”, ông Bùi Quang Cường lo lắng.

Theo nhà đầu tư này, làm bất cứ dự án nào thì nhà đầu tư cũng mong có lãi, không có lãi không bao giờ làm. Nếu không hiệu quả, ngân hàng sau khi thẩm định dự án cũng không cho vay.

Ngoài ra, ông Cường cho rằng, nếu Chính phủ ban hành giá điện mặt trời với 1 vùng giá áp dụng cho cả nước, sẽ rất khó khăn trong việc thu hút đầu tư vào điện mặt trời ở các tỉnh Bắc Trung Bộ trở ra như Thừa Thiên Huế, Quảng Trị, Quảng Bình, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa. Bởi bức xạ ở các tỉnh này không cao bằng các tỉnh phía Nam, nhất là các tỉnh Nam Trung Bộ như Ninh Thuận, Bình Thuận,…

Điều đó còn khiến các nhà đầu tư tiếp tục đổ xô đầu tư vào các vùng có bức xạ cao, gây ra tình trạng quá tải hệ thống truyền tải như đã và đang xảy ra ở Ninh Thuận và Bình Thuận. Việc quy định mức giá điện theo các vùng khác nhau sẽ giúp nhà đầu tư trải đều việc đầu tư ra các tỉnh, giúp giảm tình trạng quá tải đường dây.

Cùng chung sự lo lắng về giá điện 1 vùng, ông Lê Văn Hoàng, Giám đốc Công ty CP Đầu tư Thương mại và Du lịch Hoàng Sơn, chủ đầu tư dự án điện mặt trời ở Thanh Hóa, cho hay: “Công ty chúng tôi đã triển khai dự án, đã giải phóng mặt bằng, lắp đặt trang thiết bị. Dự án đã hoàn thành 70 % khối lượng công việc. Với mức giá 1.620 đồng/số, chắc chắn chúng tôi sẽ lỗ”.

Ông Lê Văn Hoàng chia sẻ: Từ sau 30/6, do chưa có mức giá mới nên ngân hàng đã tạm dừng giải ngân. Với mức giá thấp như vậy, nhà đầu tư sẽ lỗ. Khi đó, ngân hàng cũng không thể giải ngân tiếp. Khi đó nhà đầu tư phá sản, mất hết tiền đã bỏ ra đầu tư. Các ngân hàng cũng sẽ gặp khó. Mặt khác, DN phá sản thì nhiều công nhân và doanh nghiệp khác bị ảnh hưởng.

“Chúng tôi có 100 công nhân. Các nhà thầu san lấp, thiết kế, xây dựng cũng đều bị ảnh hưởng”, ông Lê Văn Hoàng lo ngại.

“Chúng tôi nói với nhau rằng giờ chỉ cần 1 chữ ký ban hành mức giá thấp như vậy thì rất nhiều doanh nghiệp ra đi. Như thế thì nguy hiểm quá, rất là căng”, ông Lê Văn Hoàng bày tỏ.

Với việc đầu tư “chạy trước” giá điện, không ít các doanh nghiệp như Hoàng Sơn hay GA Powers sẽ gặp rủi ro, điều này cũng không thể trách Chính phủ hay Bộ Công Thương, mà chỉ trách chính mình khi không có sự tư vấn đầy đủ và chính xác.

Mức giá điện nên chia theo nhiều vùng

Ông Lê Văn Hoàng, Giám đốc Công ty CP Đầu tư Thương mại và Du lịch Hoàng Sơn, cũng mong muốn Chính phủ ban hành mức giá điện theo 3 vùng hoặc 4 vùng. Dù mức giá không bằng giá cũ là 2.100 đồng/số thì cũng không nên để giá thấp quá như vậy.

“Miền Trung năm nào cũng chịu bão lũ, thiên tai, có điện mặt trời phát triển được thì cần khuyến khích”, ông Lê Văn Hoàng chia sẻ và cho hay đã có thư gửi Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Công Thương bày tỏ quan ngại về mức giá điện 1 vùng trong dự thảo mới nhất.

Trong khi đó, một cán bộ ngành điện cũng cho rằng mức giá điện mặt trời chia thành nhiều vùng như những dự thảo trước đó hợp lý hơn là chỉ quy định 1 mức giá cho cả nước. Nếu chỉ có một mức giá, thì nhà đầu tư sẽ tập trung đầu tư vào các tỉnh có bức xạ cao, gây quá tải lưới điện như đã và đang xảy ra nghiêm trọng ở Ninh Thuận, Bình Thuận.

Đây cũng là điều Bộ Công Thương lo ngại khi đề xuất mức giá điện 1 vùng áp dụng cho cả nước. Trước đó, Bộ này đã đề xuất phương án chia giá điện mặt trời làm 4 vùng, rồi 2 vùng.

Hiệp hội Năng lượng Việt Nam trong văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ mới đây cũng cho rằng, cần thực hiện giá mua điện mặt trời nối lưới theo nhiều vùng (2-4 vùng) thay cho giá mua điện chung trong cả nước, tránh tình trạng mất cân đối, nơi thì tập trung nhiều dự án, nơi không có doanh nghiệp đầu tư, gây quá tải cục bộ, ảnh hưởng đến an toàn cung cấp điện của hệ thống.

Trong khi đó, giá điện mặt trời mới (FIT2) chưa biết đến khi nào mới được công bố, ngoài 83 dự án Điện mặt trời đã về đích trước 30/06/2019, còn hơn 400 dự án Điện mặt trời đã và đang chờ phê duyệt của Chính Phủ và Bộ Công Thương.

Từng bước giải tỏa công suất điện mặt trời ở Ninh Thuận

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) mới có buổi làm việc với tỉnh Ninh Thuận và các chủ đầu tư nhà máy điện năng lượng tái tạo về giải pháp giải tỏa công suất cho các nhà máy ở khu vực này.

Theo báo cáo của EVN, trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận hiện có 41 dự án điện gió và điện mặt trời với tổng công suất 2.447 MW đã được phê duyệt quy hoạch. Trong đó, tính đến ngày 30/6/2019, đã có 18 nhà máy với tổng công suất 1.156 MW đưa vào vận hành. Các nhà máy này đấu nối chủ yếu qua đường dây 220 kV Tháp Chàm – Vĩnh Tân và đường dây 110 kV Tháp Chàm – Phan Rí.

Việc nhiều nhà máy điện mặt trời đi vào vận hành trong một thời gian ngắn đã gây quá tải cho hệ thống lưới điện từ 110 kV – 500 kV, do các dự án lưới điện truyền tải không theo kịp tiến độ xây dựng các nhà máy điện mặt trời.

Mặc dù EVN và các đơn vị trực thuộc đã triển khai đồng bộ các giải pháp, nhằm giải tỏa tối đa công suất của các nhà máy điện sạch hay đã báo cáo Chính phủ, Bộ Công thương bổ sung các dự án lưới điện truyền tải vào quy hoạch, nhưng trên thực tế, mọi chuyện không nhanh như mong đợi, đặc biệt là vướng mắc trong đền bù giải phóng mặt bằng.

Để tháo gỡ khó khăn trong giải tỏa công suất điện mặt trời tại tỉnh Ninh Thuận, EVN đề xuất lắp đặt tạm 2 trạm biến áp 220 kV (Vĩnh Tân và Phước Thái), dự kiến hoàn thành trong quý II/2020 theo hình thức các nhà đầu tư lắp đặt trạm, sau đó cho EVN thuê vận hành. Với hướng này, các trạm mới sẽ cơ bản giải tỏa hết công suất cho những nhà máy điện mặt trời được đưa vào vận hành trước ngày 30/6/2019.

Đề xuất chung tay xây dựng trạm tạm cũng được các chủ đầu tư như Công ty cổ phần Xây dựng Vịnh Nha trang, Công ty cổ phần Điện mặt trời Trung Nam chia sẻ và mong muốn triển khai sớm. EVN đã kiến nghị tỉnh Ninh Thuận chủ trì, báo cáo Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công thương về cơ chế thực hiện.

Lúng túng chọn giá

Cho tới thời điểm này, tức là khi mức giá ưu đãi đã hết hiệu lực hơn 3 tháng, Chính phủ vẫn chưa quyết định được mức giá mua điện mặt trời mới cho giai đoạn tiếp theo, mà trước mắt là đến hết năm 2021. Trong khoảng 6 tháng qua, đã có nhiều dự thảo về mức giá điện mặt trời mới được Bộ Công thương đưa ra, nhưng tới nay vẫn chưa quyết được mức giá nào.

Trước đó, tháng 4/2019, Bộ Công thương đã đưa ra dự thảo 4 vùng giá điện mặt trời, nhằm không tập trung nhiều dự án điện mặt trời tại các khu vực tiềm năng bức xạ tốt nên có nguy cơ quá tải lưới truyền tải. Chưa kể việc các dự án điện mặt trời chỉ tập trung tại một số vùng khiến khả năng vận hành điều độ hệ thống truyền tải sẽ khó khăn hơn, công tác đền bù, giải phóng mặt bằng… càng khó khăn hơn.

Sau khi được yêu cầu nghiên cứu thêm phương án chia 2 vùng, thay vì 4 vùng như đang đề xuất, để khuyến khích phát triển hợp lý điện mặt trời tại các khu vực có tiềm năng, lợi thế phát triển, Bộ Công thương cũng đã đề xuất phương án 2 vùng.

Sau đó, tại cuộc họp Thường trực Chính phủ ngày 30/7/2019, Bộ Công thương lại được yêu cầu nghiên cứu bổ sung phương án áp dụng một mức giá điện mặt trời trên toàn quốc. Hiệp hội Năng lượng Việt Nam đã có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ kiến nghị về cơ chế khuyến khích phát triển các dự án điện mặt trời tại Việt Nam và cho rằng, đề xuất áp dụng chung một giá mua điện mặt trời của Bộ Công thương chưa hợp lý, cần xem xét.

Chưa kể, theo rất nhiều ý kiến, vấn đề đấu thầu chọn nhà đầu tư phát triển dự án điện mặt trời giúp minh bạch và giảm được giá mua điện mặt trời cao như thời gian qua đang thu hút sự quan tâm của nhiều cơ quan chức năng.

Thực tế trên cho thấy, khi không có quy hoạch chuẩn thì mọi việc đều bị động.

Đầu tư điện mặt trời áp mái có dấu hiệu chững lại

Lĩnh vực điện mặt trời áp mái của Việt Nam thời gian qua phát triển nhanh, nhưng một số khó khăn, thách thức có thể cản bước lĩnh vực này.

Năm 2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời nói chung, trong đó có điện mặt trời quy mô lớn và điện mặt trời áp mái nói riêng.

Tuy nhiên, thị trường điện mặt trời áp mái chỉ tăng trưởng nhanh kể từ khi có Quyết định 02/2019/QĐ-TTg vào tháng 1/2019, với các quy định rõ ràng về cơ chế mua bán điện mặt trời mái nhà theo chiều giao và chiều nhận riêng biệt của công tơ đo đếm điện 2 chiều.

Cụ thể, bên mua điện (Tập đoàn Điện lực Việt Nam – EVN) thực hiện thanh toán lượng điện năng từ dự án trên mái nhà phát lên lưới điện với giá là 9,35 cents/kwh; thanh toán bằng VND theo tỷ giá trung tâm của VND so với USD do Ngân hàng Nhà nước công bố vào ngày công bố tỷ giá cuối cùng của năm trước (hiện tại, các quy định này đã hết hiệu lực).

Nhờ những quy định rõ ràng, công suất điện mặt trời áp mái lắp đặt đã tăng hơn 10 lần, từ khoảng 18 MWp vào cuối năm 2018 lên hơn 200 MWp cho tới nay, theo số liệu được Tổ chức Thúc đẩy đầu tư năng lượng sạch (CEIA) chia sẻ với phóng viên.

Với các lợi ích của điện mặt trời áp mái, mới đây, Bộ Công thương đã đề xuất tiếp tục áp dụng giá bán điện 9,35 cents/kwh đến hết năm 2021, đồng thời đề xuất thêm các mô hình bán điện mặt trời khác như bán toàn bộ cho EVN, tự dùng một phần và bán phần dư cho EVN, bán một phần cho hộ tiêu thụ khác và phần dư bán cho EVN, bán toàn bộ cho hộ tiêu thụ khác trong khu công nghiệp để thu hút nhiều thành phần kinh tế tham gia đầu tư điện mặt trời áp mái.

Dù được hỗ trợ bởi một số chính sách có sẵn, cũng như giá bán điện được xem là hấp dẫn, nhưng lĩnh vực điện mặt trời áp mái của Việt Nam đang đối diện với một số rào cản và khó khăn, điều thường gặp đối với bất kỳ lĩnh vực nào ở giai đoạn mới phát triển.

Theo CEIA, người sử dụng điện mặt trời áp mái và các công ty cung cấp dịch vụ điện mặt trời áp mái nhận thấy sức hấp dẫn của hoạt động này, tuy nhiên, với lĩnh vực tín dụng – tài chính, điện mặt trời áp mái vẫn được xem là một loại tài sản mới, không quen thuộc, đồng nghĩa với việc mang lại nhiều rủi ro trong con mắt của các nhà băng.

Khi các ngân hàng có thêm trải nghiệm với lĩnh vực điện mặt trời áp mái và tự tin vào các dự án thuộc lĩnh vực này, chấp nhận cho vay với thời hạn dài hơn, thì điện mặt trời áp mái tại Việt Nam sẽ tiến thêm một bước quan trọng trên con đường phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, chính sách trợ giá điện của Việt Nam tạo rào cản đối với hoạt động đầu tư vào lĩnh vực năng lượng tái tạo nói chung và điện mặt trời áp mái nói riêng.

Với nỗ lực thúc đẩy tăng trưởng lĩnh vực sản xuất và công nghiệp, Việt Nam đang tiến hành trợ cấp giá điện. Cụ thể, người dùng điện sinh hoạt và kinh doanh phải trả giá điện cao hơn giá bình quân để hỗ trợ cho khối sản xuất công nghiệp.

Việc trợ cấp này dẫn tới khách hàng thương mại và hộ dân phải trả tiền điện ở mức cao hơn. Trong khi đó, khách hàng công nghiệp nhận được trợ cấp giá điện, nên lợi nhuận thu được từ việc đầu tư điện mặt trời áp mái không thực sự hấp dẫn.

Trong trường hợp này, rào cản chính là tính minh bạch của bảng giá điện, nhất là với khách hàng tiêu thụ điện công nghiệp.

Nếu EVN công bố bảng tính giá điện trong giai đoạn 3 – 5 năm, nhà đầu tư điện mặt trời sẽ có sự tính toán, chuẩn bị phương án tài chính chắc chắn hơn về dự án điện mặt trời áp mái công nghiệp của mình.

Từ góc độ doanh nghiệp cung cấp dịch vụ điện mặt trời áp mái, bà Ngô Kim Thoa, Giám đốc truyền thông Samtrix Solar cho biết, so với các nhà đầu tư mảng điện mặt trời nổi hoặc dự án điện mặt trời mặt đất, điện mặt trời áp mái ít chịu áp lực hơn về giá điện so với dự toán ban đầu, nếu giá điện mới được thông qua.

Quá tải lưới điện mặt trời, Bộ Công Thương đề xuất áp dụng một giá

Vừa qua, Bộ Công Thương đã có công văn kiến nghị Thủ tướng xem xét phương án áp dụng 1 mức giá điện mặt trời áp dụng trên toàn quốc thay vì 2 hay 4 vùng như trước. Kiến nghị này khiến nhiều nhà đầu tư lo ngại giảm lợi nhuận, kém cạnh tranh, tiếp diễn tình trạng quá tải lưới điện.

Đầu tư dày đặc, mạng lưới điện mặt trời quá tải

Theo thông tin từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), có 5 nhà máy điện mặt trời đi vào vận hành ở quý I (2019) nhưng sang quý II con số này đã lên tới 82 với với tổng công suất khoảng 4.464 MW. Theo các chuyên gia đánh giá, điều này đã góp phần vào tình trạng quá tải lưới điện tháng 6 khiến nhiều dự án điện tại các địa phương phải cắt giảm công suất, gây thiệt hại cho nhà đầu tư.

Ông Lưu Xuân Vĩnh, Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Thuận cho biết, theo yêu cầu của Trung tâm Điều độ điện Quốc gia (A0) một số dự án năng lượng tái tạo trên địa bàn phải cắt giảm công suất.

Ngoài ra, ông Vĩnh thông tin thêm, tỉnh Ninh Thuận được duyệt 2.000 MW dự án năng lượng tái tạo theo quy hoạch tới năm 2020, trong đó có điện mặt trời, nhưng hiện tại thiết kế lưới truyền tải khu vực này chỉ có công suất tối đa từ 800-1.000 MW. 

Tới cuối tháng 6, tổng công suất các dự án năng lượng tái tạo của tỉnh này được đấu nối là 1.300 MW, trong đó gần 1.090 MW là điện mặt trời. Ông Vĩnh cho rằng, cần giải pháp lâu dài để không gây thiệt hại cho nhà đầu tư.

Không chỉ tỉnh Ninh Thuận, Hiệp hội Điện gió Bình Thuận (BTWEA) cũng phản ứng vì bị ép cắt giảm công suất phát điện. Mới đây, trong văn bản gửi Bộ Công Thương và EVN, Ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch BTWEA cho biết, trong tháng 6, cơ quan điều độ hệ thống điện quốc gia đã yêu cầu các dự án điện gió phải cùng cắt giảm 38-64% công suất với các dự án điện mặt trời mới hòa lưới.

“Năm nay cắt giảm thế này chúng tôi chắc chắn lỗ, chưa kể phải trả nợ nước ngoài”, ông Thịnh cho hay.

Trước tình trạng trên, Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) đã có văn bản 48/HHNL-VP gửi Thủ tướng Chính phủ với nhiều kiến nghị về cơ chế khuyến khích phát triển các dự án điện mặt trời tại Việt Nam, trọng tâm là việc thực hiện mua giá điện theo nhiều vùng.

“Cường độ bức xạ của Việt Nam thay đổi nhiều theo các vùng. Các tỉnh miền Bắc có bức xạ thấp nhất, bình quân khoảng 3,7 kWh/m2/ngày, trong khi các tỉnh phía Nam, khu vực Nam Trung bộ và Tây Nguyên có bức xạ bình quân lên đến 4,8 – 5,1 kWh/m2/ngày (gấp gần 1,4 lần).

 Điều này dẫn đến các dự án điện mặt trời nối lưới đang phát triển tập trung tại một số địa phương có cường độ bức xạ lớn, gây quá tải cục bộ, ảnh hưởng đến an toàn cung cấp điện của hệ thống. Nhằm khắc phục hiện tượng này, Hiệp hội đề nghị thực hiện giá mua điện từ các dự án điện mặt trời nối lưới theo nhiều vùng (2 – 4 vùng) thay cho giá mua điện chung trong cả nước như hiện nay.” Văn bản của VEA nêu rõ.

Có nên áp dụng điện đồng giá?

Mới đây, theo Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam, Bộ Công Thương kiến nghị Thủ tướng xem xét, phê duyệt Quyết định theo phương án 1 giá điện áp dụng trên toàn quốc thay cho phương án chia thành 2 vùng giá hay 4 vùng giá trước đó (theo cường độ bức xạ). 

Cụ thể, dự án điện mặt trời mặt đất có giá 1.620 đồng/kWh, tương đương 7,09 UScents/kWh. Giá mua với dự án điện mặt trời nổi là 1.758 đồng/kWh, tương đương 7,69 UScents/kWh. Dự án điện mặt trời mái nhà là 2.156 đồng/kWh, tương đương 9,35 UScents/kWh.

Kiến nghị này khiến nhà đầu tư lo ngại giảm lợi nhuận, kém cạnh tranh, nhận điều nhiều ý kiến phản hồi khác nhau từ các chuyên gia.

Đồng tình với phương án Bộ Công Thương đề xuất, ông Phạm Đức Sơn, Giám đốc kỹ thuật của Samtrix Solar phân tích, việc áp dụng giá điện theo dự thảo cần cẩn trọng, hài hòa, đảm bảo lợi ích cho nhà đầu tư, tránh tình trạng lãng phí, kém hiệu quả.

“Giá điện có giảm như dự thảo thì vẫn đảm bảo lợi nhuận cho nhà đầu tư. Miền Nam sinh ra điện mặt trời tốt hơn thì phải làm sao để khuyến khích khu vực này phát triển tốt. Tại khu vực miền Bắc, nếu nâng giá lên để khuyến khích đầu tư sẽ gây ra tình trạng kém hiệu quả, lãng phí đầu tư bởi suất đầu tư không thay đổi.” Ông Sơn chia sẻ.

Ở chiều ngược lại, ông Lê Anh Tùng- Chủ tịch Công ty CP Ecotech Việt Nam tính toán, theo dự thảo, mức giá cho điện mặt trời mặt đất chỉ ở mức 7,09 UScent/kWh giảm khoảng 32% với giá cũ khiến lợi nhuận của nhà đầu tư giảm theo. Với mức giá thấp vậy, nếu xảy ra tình trạng quá tải lưới điện, bị cắt giảm công suất, nhà đầu tư có thể dẫn tới phá sản.

“Với phương án 1 giá điện, nhà đầu tư sẽ lựa chọn vùng nào có tiềm năng nhất để đầu tư. Điều đó có nghĩa là đầu tư điện mặt trời sẽ dồn vào các tỉnh Tây Nguyên hiện đang quá tải lưới điện, không khuyến khích được đầu tư vào các tỉnh phía Bắc hay miền Trung. Như vậy, tình trạng quá tải lưới điện sẽ tiếp tục diễn ra”, ông Tùng nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm trên, ông Trần Viết Ngãi, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam chia sẻ thêm: “Giá mua điện mặt trời theo nhiều vùng đã được nhiều quốc gia áp dụng. Việc áp dụng giá mua điện theo nhiều vùng sẽ mang lại một số mặt hiệu quả như tạo điều kiện cho các cơ quan quản lý, các đơn vị vận hành hệ thống điện có nhiều lựa chọn trong việc tích hợp nguồn điện mặt trời với các loại hình nhà máy điện khác trong khu vực nhằm mang lại hiệu quả cao nhất.”