Phát triển điện mặt trời : Kẻ khóc, người cười

Sức nóng của điện mặt trời đã kéo hàng trăm nhà đầu tư vào cuộc. Dồn dập và vội vã, nhiều nhà đầu tư chạy nước rút cho kịp ngày vận hành, hưởng giá ưu đãi. Nhưng cũng không ít người lỡ chuyến tàu.

Người cười vì được giá

Cả năm 2019, PV. VietNamNet đã có mặt tại nhiều dự án điện mặt trời rầm rộ thi công trên khắp cả nước: Từ những vùng kém ưu đãi về bức xạ mặt trời như Thanh Hóa, Hà Tĩnh, cho đến vùng có lợi thế như Ninh Thuận, Bình Thuận, rồi Tây Nguyên, Long An, Bình Phước, Tây Ninh,…

Không khó để nhận ra những dải cát ven biển cằn khô năm nào giờ đã trở thành những cánh đồng năng lượng mặt trời rộng mênh mông. Hàng trăm nhà đầu tư lao vào cuộc đua để kịp vận hành trước giờ G. “Giờ G” chính là thời điểm cuối cùng điện mặt trời được hưởng mức giá cao ngất ngưởng so với các nguồn điện truyền thống khác. “Giờ G” ấy cũng là dấu mốc để trao thưởng cho những nhà đầu tư nhanh chân, nhưng cũng là cột mốc buồn cho những câu chuyện về sau.

Thực tế, sức nóng của điện mặt trời bắt đầu “bùng nổ” khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 11 về cơ chế khuyến khích điện mặt trời vào tháng 4/2017. Lý do là mức giá điện rất hấp dẫn, lên tới 9,35 UScent/kWh (khoảng 2.086 đồng/kWh – giá bán điện được điều chỉnh theo biến động của tỷ giá đồng/USD) và kéo dài tới 20 năm, cao hơn nhiều giá nguồn điện khác.

Số liệu được Trung tâm điều độ hệ thống điện quốc gia (A0) đưa ra tại hội nghị vận hành các nhà máy điện mặt trời và gió các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận do Tập đoàn Điện lực Việt Nam tổ chức hồi 7/2019 cho thấy, chỉ trong thời gian ngắn, gần trăm nhà máy điện mặt trời đã ồ ạt vận hành.

Năm 2018 chỉ có 3 nhà máy đóng điện thành công. 3 tháng đầu năm 2019, thêm 5 nhà máy. Thế nhưng từ tháng 4 đến tháng 6, có tới 81 nhà máy đóng điện thành công vào hệ thống điện.

Như vậy, chỉ riêng 6 tháng năm 2019, có tới gần 90 nhà máy điện mặt trời hòa lưới. Công suất lắp đặt của các nhà máy điện mặt trời lên tới gần 4.500 MW (trong khi công suất nguồn điện cả nước là 45.000 MW).

Mức tăng trưởng thần tốc ấy khiến nhiều tổ chức nước ngoài cũng phải “nghiêng mình kính nể” trước sự đổi chiều quá mạnh của điện mặt trời ở Việt Nam.

Gần trăm dự án về đích thành công, vận hành trước tháng 7/2019 được hưởng giá ưu đãi 2.100 đồng/số. Nhưng niềm vui ngắn chẳng tày gang. Họ phải đối mặt với thực tế phũ phàng khác: Điện làm ra không bán được hết.

Những ngày cuối năm 2019, phóng viên lại có mặt ở “điểm nóng” điện mặt trời Ninh Thuận. Chuyến đi có cả các lãnh đạo của Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia. Tại buổi làm việc với lãnh đạo tổng công ty, ông Phạm Văn Hậu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Thuận, cho biết: Chính vì sự phát triển nhanh, trong khi thủ tục đầu tư lưới điện theo quy trình của nhà nước không theo kịp, dẫn đến tình trạng giảm phát và các vấn đề khác.

Thực tế, do quá tải lưới điện 110 kV, nhiều nhà máy chỉ phát được 30-40% lên lưới. 

Vì thế, ngành điện phải thúc đẩy các đơn vị cải tạo hệ thống đường dây 110 kV ở Ninh Thuận, Bình Thuận để giải quyết tình trạng quá tải. Đồng thời, đẩy mạnh đầu tư các dự án lưới điện trong giai đoạn đến năm 2025 theo quy hoạch điện 7 điều chỉnh, quyết định 1891/TTg-CN và 667/QĐ-BCT đảm bảo giải phóng công suất cho các nhà máy năng lượng tái tạo.

Chuyện đau xót của những người lỡ ngày về đích

Cuộc đua nào cũng có người thắng kẻ thua. Người chạm đích thành công, kẻ lỡ chuyến đò. Điện mặt trời cũng vậy.

Nhiều tháng nay, các lãnh đạo của Công ty TNHH GA Power Solar Park (Đức) – một DN 100% vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài – như ngồi trên đống lửa.

Công ty này đang đầu tư 2 nhà máy điện mặt trời với tổng công suất 60 MW ở Hà Tĩnh với số vốn 50 triệu USD. Theo kế hoạch ban đầu, nhà máy sẽ phát điện lên lưới để được hưởng mức giá ưu đãi là 2.100 đồng/số (tương đương 9,35 cent), nhưng vì một số lý do nên dự án chưa thể phát điện trước tháng 7/2019.

Chính vì thế, giá điện sau 30/6 như thế nào luôn được các lãnh đạo công ty này trông ngóng. Tuy nhiên, khi dự thảo mới nhất về giá điện mặt trời sau ngày 30/6 chỉ còn 1 vùng, với mức giá giảm xuống còn 1.620 đồng/số, thì họ không khỏi sửng sốt.

Trả lời PV. VietNamNet, ông Bùi Quang Cường, Giám đốc Công ty TNHH GA Power Solar Park, không giấu được sự lo lắng và thất vọng: “Chúng tôi mà chưa triển khai thì chắc chắn sẽ không bao giờ làm nữa”.

“Với mức giá này, làm tiếp cũng lỗ, không làm tiếp thì cũng rất khó khăn. Nhiều thiết bị chúng tôi đã chuyển tiền, thiết bị đã cập cảng, và một số hợp đồng chuẩn bị chuyển tiền. Tình thế bây giờ rất gay go”, ông Bùi Quang Cường âu lo.

Nhưng ông Cường chắc không thể nghĩ được rằng, ngay cả giá điện 1.620 đồng/số công ty của ông cũng khó lòng có được bởi một thay đổi “chấn động” khác. Thủ tướng quyết định đấu thầu các dự án điện mặt trời, chỉ có một số dự án được hưởng mức giá FIT.

Theo rà soát của Bộ Công Thương, chỉ có 7 dự án với tổng công suất khoảng 320 MW đáp ứng tiêu chí để được áp dụng giá FIT. Có nghĩa, 7 dự án này thuộc diện đã ký hợp đồng mua bán điện và đáp ứng điều kiện cơ sở về dự án đã và đang triển khai thi công xây dựng trước ngày 23/11/2019.

Vậy nên, hàng chục nhà đầu tư đang có dự án dở dang, nằm đắp chiếu “ngóng” giá điện mới như bị dội một gáo nước lạnh.

Ông Lê Văn Hoàng, một nhà đầu tư ở Thanh Hóa, cũng trải qua nhiều đêm mất ngủ. Bởi dự án của ông đang chưa rõ ràng cơ chế giá vì đang đầu tư dở dang. Nguy cơ phá sản trực chờ. Chỉ cần một chữ ký được ban hành, dự án của ông sẽ phá sản, còn ông sẽ trở thành “con nợ” của ngân hàng.

Điều đáng nói, những nhà đầu tư ấy không “đơn độc”. Hàng chục nhà đầu tư lỡ hẹn ngày về đích cũng chung số phận như vậy.

Mới đây, hàng chục nhà đầu tư điện mặt trời trên cả nước đã đồng ký tên, đóng dấu đỏ vào bản kiến nghị gửi Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc về những vướng mắc của các dự án điện mặt trời đã và đang được đầu tư xây dựng. Họ muốn được áp dụng biểu giá FIT mua điện từ các dự án điện mặt trời không thấp hơn 7,09 US cent/kWh (1.620 đồng) đối với các dự án điện mặt trời mặt đất và 7,69 US cent/kWh đối với các dự án điện mặt trời nổi.

Bài học sau “cơn sốt”

Cơn sốt điện mặt trời giờ đã qua. Việc cấp tập đầu tư vào năng lượng mặt trời khó có thể bùng nổ như trước. Nhiều nhà đầu tư “lạnh nhạt” với nguồn điện từng phát triển quá nóng này. Đây cũng là lúc nhìn lại chính sách khuyến khích điện mặt trời thời gian qua, để phát huy những mặt được, khắc phục những hạn chế. 

Có một sự thật, điện mặt trời không thể thay thế được thủy điện, nhiệt điện, nhưng cũng là nguồn bổ sung đáng kể vào hệ thống điện quốc gia, nhất là khi nguy cơ thiếu điện đang cận kề.

Qua câu chuyện điện mặt trời cho thấy, chỉ cần có chính sách khuyến khích, cụ thể là giá điện, sẽ thu hút được nguồn lực tư nhân đầu tư vào hệ thống nguồn điện. Nhưng mức giá là bao nhiêu phải cân nhắc kỹ, bởi giá điện mặt trời 2.100 đồng là không hề rẻ, chưa kể cộng thêm các chi phí khác, một kWh điện mặt trời đến tay người tiêu dùng phải có giá lên đến 3.500 đồng/số. Nếu tỷ trọng điện mặt trời giá cao tăng đột ngột, sẽ tác động tới giá bán lẻ đến tay người tiêu dùng.

Mặt khác, trong cơn sốt điện mặt trời, cần đánh giá đúng mức tác động của nguồn điện ấy đến hệ thống điện quốc gia, bổ sung quy hoạch ở mức phù hợp, đảm bảo khả năng truyền tải. Như vậy, sẽ không tái diễn tình cảnh “điện mặt trời thừa không phát được lên lưới” mà trong nước lại có nguy cơ thiếu điện. Đó là nghịch lý rất khó chấp nhận được.

Mặt khác, chính sách nào cũng cần có sự ổn định, nhất quán, tránh tình trạng sau một đêm mọi thứ bỗng thay đổi, từ “ưu đãi thành bạc đãi” khiến nhà đầu tư trở tay không kịp. Điều đó sẽ ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư cũng như niềm tin vào chính sách khuyến khích của Nhà nước.

Sẽ thực hiện đấu thầu phát triển dự án điện mặt trời

Thủ tướng quyết định, giá điện mặt trời không chia theo vùng, hay áp dụng phương án một giá điện cho tất cả vùng mà theo cơ chế đấu thầu.

Ngày 22/11, Văn phòng Chính phủ thông báo kết luận cuộc họp của Thủ tướng về giá điện mặt trời (giá FIT) áp dụng sau ngày 1/7/2019.

Điểm đáng chú ý là Chính phủ giao Bộ Công Thương nghiên cứu cơ chế đấu thầu giá điện mặt trời. Như vậy, giá điện mặt trời sau ngày 30/6/2019 (thời điểm Quyết định 11/2017 hết hiệu lực) sẽ không chia theo vùng, hay áp dụng phương án một giá điện cho tất cả vùng như phương án trình trước đây của Bộ Công Thương. 

Với phương án mới này, Chính phủ giao Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thống nhất cơ chế đấu thầu phát triển điện mặt trời. Báo cáo này được yêu cầu gửi Thủ tướng trước ngày 15/12.

Các dự án điện mặt trời đã áp dụng biểu giá FIT theo Quyết định 11 sẽ không hồi tố, ngược lại Chính phủ khẳng định chủ trương tạo điều kiện phát triển hợp lý, đảm bảo lợi ích hợp pháp cho nhà đầu tư.

Về giá điện mặt trời áp mái, Chính phủ thống nhất sẽ đưa ra mức giá cố định và giao Bộ Công Thương rà soát, đưa ra biểu giá phù hợp và Chính phủ nhấn mạnh quan điểm “tránh trục lợi chính sách”. Theo tờ trình trước đây của Bộ Công Thương, mức giá chung điện mặt trời áp mái là 9,35 cent (tương đương 2.156 đồng) một kWh đến hết năm 2021. 

Riêng với các dự án đã có hợp đồng mua bán điện, Bộ Công Thương phối hợp với các cơ quan rà soát, báo cáo cụ thể danh mục dự án và chịu trách nhiệm trước Thủ tướng về tính chính xác của danh mục này. 

Một lần nữa khẳng định khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo, nhưng Chính phủ lưu ý “phải cân nhắc, tính toán dài hạn để đạt được mục tiêu chiến lược, quy mô phát triển hợp lý từng thời kỳ gắn với bảo vệ môi trường; tuân thủ quy hoạch, đảm bảo cân bằng hệ thống điện”.

Ngoài ra, phát triển điện mặt trời phải tránh ồ ạt gây tác động lớn đến giá thành sản xuất điện toàn hệ thống, hài hoà lợi ích Nhà nước – nhà đầu tư và người dân. “Tuyệt đối chống tham nhũng, lợi ích nhóm trong quản lý phát triển, kiên quyết loại bỏ cơ chế xin – cho, các dự án đầu tư tuyệt đối không được sử dụng công nghệ lạc hậu, hiệu quả sử dụng thấp, tiềm ẩn rủi ro về môi trường”, văn bản Chính phủ nêu.

Điện mặt trời phát triển quá nóng 

Kết luận của Chính phủ cũng cho rằng việc quản lý quy hoạch phát triển điện mặt trời của Bộ Công Thương thiếu khoa học, dự báo còn yếu kém; chưa đáp ứng yêu cầu điều hành chung. 

Cơ quan quản lý ngành năng lượng cũng chưa có biện pháp kiểm soát hữu hiệu, kịp thời để tránh sóng đầu tư ồ ạt, nhất là việc đầu tư quá mức vào một số khu vực gây khó khăn trong truyền tải điện, ảnh hưởng tới vận hành hệ thống điện quốc gia và quyền lợi nhà đầu tư. Công tác quản lý đầu tư chưa minh bạch, chưa quản lý chặt chẽ, đồng bộ. 

Do đó, Thủ tướng yêu cầu Bộ Công Thương rút kinh nghiệm sâu sắc về những tồn tại, hạn chế khi quy hoạch điện mặt trời; không để tham nhũng, lợi ích nhóm trong quản lý, phát triển, loại bỏ cơ chế xin cho và các dự án đầu tư tuyệt đối không được sử dụng công nghệ lạc hậu, hậu quả thấp, tiềm ẩn rủi ro môi trường.

Ở giai đoạn mới, Chính phủ yêu cầu Bộ Công Thương, cùng các bộ, ngành xử lý triệt để việc giải toả công suất các nhà máy điện mặt trời đang hoạt động, đẩy nhanh tiến độ xây dựng lưới điện để truyền tải và không để xảy ra tình trạng giảm phát các nhà máy điện làm lãng phí nguồn lực, thiệt hại với nhà đầu tư.

Bộ Công Thương cũng được giao nghiên cứu cơ chế đầu tư lưới điện truyền tải theo hướng thí điểm các thành phần kinh tế ngoài nhà nước, đảm bảo sự đồng bộ trong đầu tư nguồn điện năng lượng tái tạo, lưới điện và báo cáo Thủ tướng trong tháng 11. 

Đầu tư Điện mặt trời đã “bớt nóng”

Cơn sốt đầu tư vào điện mặt trời đang có dấu hiệu hạ nhiệt khi các cơ quan chức năng có xu hướng thiên về đấu thầu chọn nhà đầu tư phát triển dự án. Hiện vẫn chưa có mức giá mua điện mặt trời chính thức cho giai đoạn sau ngày 30/6/2019.

Hết thời giá cố định

Cuộc họp của Thường trực Chính phủ liên quan đến việc phát triển điện mặt trời diễn ra tuần trước được các nhà đầu tư trong lĩnh vực này đặc biệt quan tâm bởi quyết định lớn tới đường đi, nước bước của họ trong thời gian tới.

Mặc dù kết luận của cuộc họp chưa được ban hành chính thức, nhưng giới thạo tin đã tỏ ra lo lắng về mức độ hấp dẫn của điện mặt trời khi giá mua điện thời gian tới đi theo hướng đấu thầu chọn nhà đầu tư phát triển dự án, như cách mà Campuchia vừa thực hiện với sự hỗ trợ của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB).

Được biết, hiện có 20 – 30 dự án điện mặt trời trong diện đã được bổ sung quy hoạch, đã đàm phán xong hợp đồng mua bán điện với Công ty Mua bán điện thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và đang triển khai thi công trên thực địa. Tổng công suất của các dự án này khoảng 2.000 MW.

“Các dự án đang thi công này vẫn áp dụng mức giá mua điện cố định, nhưng không còn là 9,35 UScent/kWh như trước ngày 30/6/2019. Hiện mức giá mua điện mặt trời mới được Bộ Công thương trình Chính phủ cho giai đoạn sau ngày 30/6/2019 đến hết năm 2021 là 7,09 UScent/kWh và áp dụng chung một vùng. Các dự án còn lại chưa thi công, kể cả đã được bổ sung vào quy hoạch, có thể đi theo hướng đấu thầu chọn nhà phát triển dự án”, một nguồn tin của Báo Đầu tư cho biết.

Trả lời chất vấn Quốc hội ít ngày trước, ông Trần Tuấn Anh, Bộ trưởng Bộ Công thương cũng cho hay, hiện còn gần 260 dự án điện mặt trời với tổng công suất 28.300 MW đang chờ để được đưa vào quy hoạch.

Trước thực trạng đó và viễn cảnh giá mua điện mặt trời giảm mạnh, cũng như tiến tới đấu giá chọn nhà phát triển dự án cụ thể, nhiều nhà đầu tư điện mặt trời đã và sẽ rút lui trong lặng lẽ.

Đấu giá: Chờ xây cơ chế

Tại Diễn đàn Năng lượng tái tạo Việt Nam, ông Trần Hồng Kỳ, chuyên gia của Ngân hàng Thế giới (WB) cho hay, việc Thủ tướng yêu cầu Bộ Công thương nghiên cứu không tiếp tục áp dụng cơ chế giá FiT (giá bán điện năng sản xuất ra từ nguồn năng lượng tái tạo được cung cấp vào hoặc bán cho lưới điện) và chuyển sang cơ chế đấu thầu đang tạo nên sự tranh luận sôi nổi về tính khả thi cũng như cách thức triển khai đấu thầu với nhiều ý kiến trái chiều.

“WB cũng đã hỗ trợ Bộ Công thương xây dựng Chương trình đấu thầu dự án điện mặt trời cho Việt Nam trong gần hai năm qua và đã đưa ra một chiến lược cùng khung đấu thầu. Các nghiên cứu đã được tham vấn rộng rãi trong các hội thảo tổ chức trong năm 2018 – 2019. WB đang tiếp tục hỗ trợ để triển khai vòng 1 đấu thầu điện mặt trời với mục tiêu tổng công suất 500 MW trong năm 2020”, ông Kỳ cho hay.

Dẫu vậy, nhiều nhà đầu tư cũng cho rằng, việc đấu thầu chọn nhà phát triển dự án điện mặt trời tại Việt Nam sẽ không nhanh như kỳ vọng. Theo phân tích của một nhà đầu tư năng lượng tái tạo, cần làm rõ các điều kiện ưu đãi với trường hợp Campuchia đấu thầu thành công với mức giá 3,877 UScents/kWh. Đó là, nhà đầu tư không phải đầu tư hệ thống truyền tải điện, trạm điện, không phải giải phóng mặt bằng, được vay vốn với mức lãi suất chỉ khoảng 2,5%/năm và được ADB hỗ trợ 3 triệu USD.

Thậm chí, có chuyên gia tài chính cho rằng, nếu tính thêm chi phí phát triển dự án (chi phí khảo sát, quy hoạch, chuẩn bị đầu tư), chi phí giải phóng mặt bằng và chi phí vốn ở mức 10 – 11%/năm, thì mức giá 3,877 UScents/kWh sẽ tăng lên trên 6 UScents/kWh. Mức giá này được cho là không thấp hơn nhiều so với mức giá FiT 7,09 cents/kWh mà Bộ Công thương đang đề xuất.

“Đối với các dự án năng lượng, lãi vay là yếu tố rất nhạy cảm đối với hiệu quả của dự án. Với lãi vay phổ biến ở mức 10 – 11% như hiện nay, hơn 60% doanh thu từ bán điện của các nhà máy sẽ dành cho trả lãi. Việc giảm lãi vay chỉ có thể khi chủ đầu tư phải thế chấp bằng các tài sản và dòng tiền khác. Hiện nay, một số ngân hàng thương mại Việt Nam chủ trương dừng tài trợ các dự án điện mặt trời do các rủi ro trong lĩnh vực đầu tư điện mặt trời”, nhà đầu tư này nói.

Cũng theo nhà đầu tư này, cần tính đến những khó khăn và chi phí vượt trội mà các nhà đầu tư tại Việt Nam đang phải đối mặt. Chưa kể, việc cắt giảm công suất do hạ tầng truyền tải quá yếu kém cũng mang lại rủi do cho nhà đầu tư.

“Để hấp dẫn, các dự án mặt trời thường tập trung nơi đất đai cằn cỗi, kinh tế chậm phát triển. Vì vậy, đòi hỏi bố trí ngân sách để “làm sạch”, bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng, bảo đảm giải tỏa công suất cho nhà đầu tư và các thủ tục khác cũng cần nhanh chóng, thuận tiện. Với thực tế lưới điện Việt Nam hiện nay, sẽ không có nhiều dự án có thể đấu thầu thành công, chưa kể đến các khó khăn về pháp lý liên quan đến cơ chế đấu thầu dự án”, nhà đầu tư này nhận định.

Cũng theo nhà đầu tư trên, khó có thể phát điện thành công ở quy mô 1.000 MW trong thời gian 2 – 3 năm tới thông qua cơ chế đấu thầu.