Điện mặt trời cần thêm “đòn bẩy” để bay cao

Mức độ tăng trưởng của điện mặt trời mái nhà tại Việt Nam được xem là “hiện tượng” so với khu vực cũng như trên thế giới. Tuy nhiên, cần thêm “đòn bẩy” hỗ trợ vững chắc nhằm thúc đẩy các nhà đầu tư trong lĩnh vực còn mới mẻ này.

Điện chờ sẵn trên mái nhà

Trước sự suy giảm của nguồn năng lượng hóa thạch, điện mặt trời mở ra một thị trường đầy tiềm năng trên quy mô toàn cầu. Tại Việt Nam những năm qua, điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) có tốc độ tăng trưởng chóng mặt. 

Điện mặt trời mái nhà: Tiềm năng đã sẵn, cần thêm đòn bẩy - 1
Mái nhà ở Vịệt Nam chứa nguồn năng lượng hữu ích khổng lồ

Theo đánh giá của Viện Năng lượng, Việt Nam có thể phát triển khoảng 386GW điện mặt trời quy mô lớn, tập trung chủ yếu tại miền Nam, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Theo EVN, tổng tiềm năng điện mặt trời áp mái toàn quốc lên tới 48GW, trong đó chủ yếu nằm ở khu vực miền Nam 22GW.

Đến hết năm 2019, công suất lắp đặt ĐMTMN toàn quốc đạt 340MWp, đến tháng 10/2020 là 2.024MWp. Chỉ riêng tháng 10 vừa qua, công suất lắp đặt đạt 481,7MWp từ 8.744 hệ thống được lắp mới. 

Bà Vũ Chi Mai, Trưởng Hợp phần Năng lượng Tái tạo, Dự án Năng lượng Tái tạo và Hiệu quả Năng lượng, GIZ Việt Nam đánh giá: Mức độ tăng trưởng ĐMTMN tại Việt Nam nằm ngoài sức tưởng tượng của ngay cả những người trong ngành. So với khu vực, cũng như trên thế giới, có thể xem đây là một “hiện tượng”. 

Có nhiều yếu tố để ĐMTMN phát triển với tốc độ như thời gian vừa qua ở Việt Nam. Ngoài các ưu thế từ nguồn năng lượng này như tận dụng được tài nguyên có sẵn không mất chi phí đầu vào, đáp ứng nhu cầu sử dụng điện tại chỗ vào giờ cao điểm, chi phí đầu tư giảm phải kể đến Việt Nam có những cơ chế, chính sách phù hợp giúp cho việc đầu tư trở nên hấp dẫn, không chỉ cho nhà đầu tư công nghiệp và thương mại mà ngay cho cả các hộ dân. 

Thủ tướng Chính phủ có Quyết định 11/2017/QĐ-TTg và 13/2020/QĐ-TTg về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam như kiểm tra kỹ thuật, lắp đặt công tơ 2 chiều, ký kết hợp đồng mua bán điện và thanh toán tiền điện cho các công ty điện lực, nhằm tạo điều kiện tối đa cho khách hàng khi lắp đặt ĐMTMN. Các quy trình thủ tục hành chính đối với mô hình đầu tư này cũng đơn giản, gọn nhẹ.

Điện mặt trời mái nhà: Tiềm năng đã sẵn, cần thêm đòn bẩy - 2
Rất nhiều nhà đầu tư quan tâm đến lĩnh vực phát triển điện mặt trời mái nhà

Tuy nhiên, so với tiềm năng sẵn có, việc khai thác ĐMTMN chỉ mới chiếm phần nhỏ, nhiều nơi mới khai thác ở mức thấp hoặc vẫn đang để trống.

Ngoài quy mô hộ gia đình, điện mặt trời mái nhà còn có nhiều cơ hội để phát triển trên mái các công trình công cộng, chung cư, khách sạn, trung tâm thương mại, nhất là các nhà máy, xí nghiệp hay trong các khu công nghiệp…

“Đòn bẩy” cho ngành năng lượng bền vững

Tuy nhiên, cơ hội cũng sẽ luôn đi cùng những thách thức. Tiềm năng có, chính sách có nhưng nhiều nhà đầu tư vẫn e dè do đây là lĩnh vực mới, hiểu biết của họ còn hạn chế, nhiều thông tin trên thị trường, lo lắng về nguồn nhân lực trong lĩnh vực này… 

Mới đây, ngày 23/11, Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức GIZ đã tổ chức Hội thảo “Giải pháp cho Điện mặt trời mái nhà khu Công nghiệp và Thương mại tại Việt Nam”. 

Điện mặt trời mái nhà: Tiềm năng đã sẵn, cần thêm đòn bẩy - 3
Ông Sven Ernedal, Giám đốc Dự án Năng lượng Tái tạo và Hiệu quả Năng lượng, GIZ Việt Nam tại Hội thảo

Ông Sven Ernedal, Giám đốc Dự án Năng lượng Tái tạo và Hiệu quả Năng lượng, GIZ Việt Nam chia sẻ hy vọng sự hợp tác này đóng góp vào sự phát triển của điện mặt trời, đưa điện mặt trời trở thành một nguồn năng lượng đáng tin cậy, giá cả phải chăng và bền vững cho khối thương mại – công nghiệp tại Việt Nam.

Đặc biệt, nhằm hỗ trợ Việt Nam trong việc phát triển năng lượng tái tạo bền vững, GIZ đã xây dựng và cung cấp hoàn toàn miễn phí tài liệu “Hướng dẫn đầu tư hệ thống ĐMTMN khu vực Thương mại – Công nghiệp” .

Bà Vũ Chi Mai cho biết: “Tài liệu hướng dẫn này như sổ tay giúp nhà đầu tư hiểu trước được về bức tranh tổng thể của ngành cho đến các bước thực hiện một cách cụ thể, chi tiết nhất. 

Qua sổ tay, họ biết sẽ phải làm việc với ai, tại thời điểm nào, có những câu hỏi, khó khăn gì trong từng giai đoạn của dự án, cách giải quyết có thể có là gì, các phân tích giúp họ đánh giá được mô hình kinh doanh nào phù hợp nhất.”

Điện mặt trời mái nhà: Tiềm năng đã sẵn, cần thêm đòn bẩy - 4
Các chuyên gia thảo luận tại hội thảo

Tài liệu hướng dẫn còn thu thập những kinh nghiệm thực tế khi triển khai dự án tại Việt Nam nên rất hữu dụng và gần với thực tế. Phù hợp làm tài liệu tham khảo cho các nhà thầu EPC, các đơn vị cung cấp dịch vụ, các nhà phát triển dự án.

Có thông tin hỗ trợ, các nhà đầu tư sẽ thuận lợi hơn khi tìm con đường để đi, nhất là trong việc khai thác nguồn năng lượng hữu ích, có khi đang nằm ngay trên tài sản của mình.

Các nội dung chính trong Bộ tài liệu hướng dẫn đầu tư hệ thống điện mặt trời :

– Các chính sách và khung pháp lý trong lĩnh vực đầu tư, phát triển ĐMTMN tại Việt Nam.

– Hướng dẫn lựa chọn mô hình đầu tư kinh doanh phù hợp.

– Mô tả các bước phát triển quan trọng của dự án ĐMTMN cùng các công vụ và danh sách kiểm tra. 

– Các gợi ý thực tiễn và hiểu biết dựa trên kinh nghiệm thực tế khi triển khai dự án tại Việt Nam.

Trường Thịnh

Quảng Trị : Điện mặt trời áp mái mang lại nhiều lợi ích

Năm 2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời, trong đó có điện mặt trời trên mái nhà (ĐMTMN). Tiếp đó, Bộ Công Thương đã khởi động Chương trình thúc đẩy phát triển ĐMTMN tại Việt Nam (giai đoạn 2019-2025) nhằm thúc đẩy sự phát triển ĐMTMN một cách bền vững.

Theo phân tích của các chuyên gia năng lượng, có rất nhiều lợi ích mà ĐMTMN đem lại cho nhà nước và người tiêu dùng điện. Đối với nhà nước là có thêm nguồn năng lượng sạch với sản lượng khá cao. Mặt khác nếu được khuyến khích phát triển ĐMTMN đồng nghĩa với việc giảm tối đa ngân sách đầu tư vào các công trình nguồn phát và lưới truyền tải điện.

Theo tính toán chỉ cần khoảng 2 triệu nóc nhà ở Việt Nam lắp đặt ĐMTMN với công suất 10 kW/1 mái nhà sẽ giảm tương ứng 16 triệu tấn than mỗi năm do bớt đi nguồn điện phải sản xuất từ năng lượng hóa thạch. Về phía người tiêu dùng, dù là đầu tư nhỏ theo quy mô hộ gia đình hay là tổ chức, doanh nghiệp đầu tư với quy mô lớn hơn cũng đều mang lại những lợi ích kép, đó là được sử dụng nguồn năng lượng sạch và có thêm nguồn thu từ bán điện.

Trưởng phòng Kinh doanh Công ty Điện lực Quảng Trị Nguyễn Minh Luận phân tích về những lợi ích thiết thực nếu lắp đặt ĐMTMN. Đối với các hộ gia đình đơn lẻ, phụ thuộc rất nhiều vào chính sách giá điện bậc thang mà hiện nay đang áp dụng với các hộ tiêu thụ. Khi mà hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN thì sẽ giúp cắt bớt được phần đuôi (tức là những bậc thang cao, giá điện trung bình mà các hộ phải trả sẽ thấp hơn rất nhiều) và như vậy sẽ rất có lợi cho người tiêu dùng là hộ gia đình. Còn đối với các doanh nghiệp, cơ quan hiện nay chính sách giá điện đang áp dụng theo thời điểm sử dụng. Tức là nếu dùng nhiều vào giờ cao điểm thì giá điện phải trả cao hơn.

Trong khi ĐMTMN khả năng được huy động cao trùng với thời điểm doanh nghiệp phải huy động điện nhiều vào giờ cao điểm. Nếu chỉ tính vào khung giờ buổi sáng, thì lượng điện mặt trời áp mái có thể huy động được từ các nhà công cộng có thể đạt 25-30%, nếu tính thêm cả vào các giờ buổi trưa, cao điểm nắng thì lượng điện huy động có thể lên tới 60-65%. Như vậy sẽ giảm được lượng điện năng phải trả do giá cao đối với các doanh nghiệp, nhà công cộng. Nếu quy định về chênh lệch giá giữa giờ cao điểm và thấp điểm càng nhiều thì lợi ích đạt được càng lớn. Thêm nữa việc lắp đặt ĐMTMN khá dễ dàng do công nghệ phát triển. Vậy nhưng do công tác quảng bá chưa được chú trọng nên người dân thiếu thông tin, mặt khác chi phí đầu tư còn khá cao (khoảng trên dưới 20 triệu đồng cho 1kWp) là nguyên nhân chính khiến các hộ dân chưa quan tâm tới ĐMTMN.

Đối với địa bàn tỉnh Quảng Trị, sau hơn 1 năm triển khai chủ trương của ngành về việc khuyến khích người dân lắp đặt hệ thống ĐMTMN, đến nay toàn tỉnh đã có 46 hộ gia đình, cơ quan, doanh nghiệp tiến hành lắp đặt ĐMTMN với công suất 447 kWp, sản lượng điện phát ra chỉ trong tháng 7/2019 đạt 16.372 kWh. Với giá thành khoảng 20 triệu đồng/1kWp bình quân mỗi hộ gia đình phải mất 80 triệu đồng để lắp đặt 4 kWp quả là một khoản chi phí lớn nhưng hiệu quả mang lại khá bền vững. Theo thống kê của Công ty Điện lực Quảng Trị, như trường hợp của Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Vĩnh Trung (Vĩnh Linh) lắp đặt hệ thống ĐMTMN có công suất 30 kWp, trong tháng 7/2019 đã phát ra sản lượng điện là 2.517 kWh. Theo giá mua hiện tại đối với ĐMTMN là 2.034 đồng/1kWp, nên trong tháng 7/2019, trường đã bán cho ngành điện 5.371.278 đồng.

Rõ ràng đây là một khoản thu đáng kể để thu hồi nhanh nguồn vốn đầu tư ban đầu và sinh lãi. Trung tâm Mái ấm tình hồng thành phố Đông Hà là đơn vị được Công ty Điện lực Quảng Trị nhận đỡ đầu từ nhiều năm qua. Cuối năm 2018, từ nguồn knh phí của Tổng công ty Điện lực miền Trung đã hỗ trợ xây dựng hệ thống ĐMTMN có công suất 4,32 kWp, sản lượng điện bình quân 18 kWh/ngày; tổng trị giá của công trình là 120 triệu đồng. Giám đốc Trung tâm Mái ấm tình hồng Ngô Quang Mành cho biết, với việc tiếp nhận hệ thống ĐMTMN đảm bảo đủ nguồn điện phục vụ cho việc học tập và sinh hoạt của các cháu, mặt khác giúp cho Trung tâm giảm đáng kể tiền điện sinh hoạt hàng tháng.

Trước đây bình quân mỗi tháng Trung tâm phải trả gần 1,5 triệu tiền điện, sau khi đưa công trình ĐMTMN vào sử dụng hàng tháng Trung tâm Mái ấm tình hồng có thêm một khoản tiền từ việc bán điện cho ngành điện. Chỉ tính riêng trong tháng 7/2019, Trung tâm đã thu về hơn 500.000 đồng tiền điện, trong quý 1/2019 thu về gần 2 triệu đồng. Nhờ có hệ thống ĐMTMN đã giảm khoảng 50% chi phí tiền điện hàng tháng cho Trung tâm, giúp đơn vị tiết kiệm được một khoản kinh phí để bổ sung vào nguồn sinh hoạt phí cho các cháu. Nhưng điều quan trọng là từ khi đưa hệ thống ĐMTMN vào sử dụng, nguồn điện năng luôn ổn định và chưa có sự cố nào xảy ra. 

Tuy nhiên, không phải tất cả gia đình, doanh nghiệp lắp ĐMTMN đều thu được lợi ích như nhau. Để đảm bảo hiệu quả, thu được lợi ích các gia đình, doanh nghiệp cần xem xét, cân nhắc nhiều yếu tố như vị trí nhà, xưởng có bị che bóng bởi nhà bên cạnh, nhà cao tầng, bóng cây…Mái lắp đặt ở các vùng miền khác nhau đem lại hiệu quả kinh tế khác nhau; thiết kế hệ thống điện áp mái phải phù hợp và còn tùy thuộc vào chất lượng thiết bị, thiết kế, lắp đặt… Do đó, gia đình, doanh nghiệp cần cân nhắc, tính toán chi tiết để đem lại hiệu quả kinh tế phù hợp nhất.

Rõ ràng những hiệu ích thiết thực từ ĐMTMN đã được kiểm chứng từ thực tiễn đời sống. Nhưng làm thế nào để khai thác có hiệu quả nguồn năng lượng sạch này, làm thế nào để mọi người dân tích cực hưởng ứng chủ trương này cần phải có sự tham gia hỗ trợ từ phía ngân hàng trong việc huy động vốn lãi suất thấp để đầu tư ban đầu. Một giải pháp quan trọng để thúc đẩy ĐMTMN phát triển trong thời gian tới chính là phải coi trọng công tác truyền thông tới cộng đồng về khả năng đầu tư cũng như lợi ích đạt được từ ĐMTMN.